Araknoid Kist: Belirtileri, Ameliyat Kararı ve Tedavisi

Araknoid kist, beyni ve omuriliği saran üç zardan ortadakinin, yani araknoid zarın iki yaprağı arasında gelişen, içi beyin sıvısıyla dolu, iyi huylu bir kesedir. Genellikle kist doğuştan gelir, hiç büyümez ve yalnızca izlem gerektirir. Ancak beyne bası yapan, su toplanmasına yol açan ya da büyüyen kistlerde beyin cerrahı ameliyat önerir.

Araknoid kist, başka bir nedenle çekilen MR’larda en sık rastlanan tesadüfi bulgulardan biridir. Bu yüzden asıl soru çoğu zaman “kist var mı” değil, “bu kist şikayetlerimin nedeni mi” sorusudur. Dolayısıyla bu sayfa, hangi kistin izleneceğini, hangisinin ameliyat edileceğini ve yöntemler arasındaki farkı ayrıntılı olarak anlatır.

Araknoid Kist Nedir ve Beyinde Nerede Oluşur?

Araknoid kist, araknoid zarın ikiye ayrılıp arasında beyin omurilik sıvısı biriktirmesiyle oluşan, ince duvarlı bir sıvı cebidir. Söz konusu araknoid zar, beyni saran sert zar ile beyin yüzeyindeki ince zar arasında yer alır. Sağlıklı bir beyinde bu zarın altındaki boşlukta beyin sıvısı genellikle serbestçe dolaşır.

Kistin duvarı, sıvıyı içeri alır ama dışarı kolayca bırakmaz. Örneğin bazı kistlerde sıvı tek yönlü bir kapakçık gibi içeri dolar.

Öte yandan bazı kistlerde duvar hücreleri sıvıyı kendileri üretir. Dolayısıyla bu mekanizmalar, kistin neden kimi hastada sabit kalıp kimi hastada büyüdüğünü açıklar.

Araknoid kistler kafa içi kitlelerin yaklaşık yüzde birini oluşturur. Ayrıca beyin MR’ı çekilen yetişkinlerin yüzde bir ile ikisinde, çocuklarda ise biraz daha sık rastlanır. Üstelik erkeklerde kadınlara göre yaklaşık iki ila üç kat sık, sol tarafta da sağa göre daha sık yerleşir.

Araknoid Kist Tümör müdür?

Hayır, araknoid kist tümör değildir ve kansere dönüşmez. Çünkü içinde çoğalan anormal hücreler yoktur; yalnızca sıvı ve ince bir zar vardır. Bununla birlikte kafatası kapalı bir kutu olduğu için büyük bir kist, çevresindeki beyin dokusuna ve sıvı yollarına baskı yapar.

Beyindeki diğer kist türlerini genel hatlarıyla beyin kistleri sayfasında ele aldık. Aşağıdaki tablo ise araknoid kistin en sık yerleştiği bölgeleri ve bu bölgelere özgü belirtileri özetler.

Araknoid Kist Neden Olur?

Araknoid kistlerin büyük çoğunluğu, anne karnındaki gelişim sırasında araknoid zarın ikiye ayrılmasıyla ortaya çıkan doğumsal kistlerdir. Başka bir deyişle bebek kistle doğar, ancak kist yıllarca sessiz kalır. Bununla birlikte kistin ailede kalıtsal olarak aktarılması çok nadirdir.

Buna karşın bazı kistler sonradan gelişir. Örneğin kafa travması, beyin zarı iltihabı, beyin kanaması ya da daha önceki bir beyin ameliyatı araknoid zarda yapışıklıklara yol açar.

Böylece sıvı bir cepte hapsolur ve kist oluşur. Bu nedenle hekimler bu kistlere ikincil ya da edinsel kist der.

Hastaların sık sorduğu bir konu da yaşam tarzının kiste etkisidir. Aslında beslenme, stres, telefon kullanımı ya da uykusuzluk araknoid kiste neden olmaz. Dolayısıyla doğumsal bir kist için kendinizi ya da ailenizi suçlamanız için hiçbir neden yoktur.

Araknoid Kistin Belirtileri Nelerdir?

Çoğu araknoid kist hiçbir belirti vermez ve ömür boyu sessiz kalır. Belirti ortaya çıktığında ise genellikle iki neden vardır: kistin çevredeki beyne bası yapması ya da beyin sıvısının akışını engellemesi. Bu nedenle belirtiler kistin yerine ve boyutuna göre değişir.

• Baş ağrısı: Özellikle sabahları artan, öksürme ve eğilmeyle şiddetlenen ağrı dikkat çekicidir.
• Bulantı ve kusma: Özellikle kafa içi basınç arttığında baş ağrısına eşlik eder.
• Nöbet (sara krizi): Kist beyin kabuğuna bası yaptığında ortaya çıkar.
• Denge bozukluğu ve baş dönmesi: Beyincik çevresindeki kistlerde görülen tipik bulgudur.
• Görme sorunları: Hipofiz üstündeki kistler görme sinirlerine baskı yapar.
• Kol ya da bacakta güçsüzlük: Genellikle beyin yüzeyindeki büyük kistlerde gelişir.
• Kafatasında şekil değişikliği: Uzun süre bası yapan kist, kemiği içeriden inceltir ve dışarı doğru iter.

Çocuklarda Araknoid Kist Belirtileri Nasıl Olur?

Bebeklerde kafatası kemikleri henüz kaynaşmadığı için büyüyen kist önce baş çevresini büyütür. Örneğin baş çevresi eğrisinde hızlı artış, bıngıldakta gerginlik ve kafada asimetri ilk işaretlerdir. Ayrıca yürüme, konuşma ya da ince motor becerilerde gecikme ortaya çıkar.

Özellikle hipofiz üstündeki kistlerde çocuk başını ritmik olarak öne arkaya sallar. Buna ek olarak erken ergenlik ve boy uzamasında yavaşlama gelişir. Çocuklarda su toplanmasının diğer nedenlerini hidrosefali (beyinde su toplanması) sayfasında ayrıca anlattık.

Araknoid Kist Baş Ağrısı Yapar mı?

Büyük ve bası yapan kistler baş ağrısı yapar; ancak küçük ve tesadüfen fark edilen kistlerin çoğu, hastanın var olan baş ağrısıyla ilgili değildir. Dolayısıyla bu ayrım, gereksiz bir ameliyatı önlemek için en önemli noktadır.

Örneğin migren yaşayan bir hasta MR çektirir ve radyolog şakak bölgesinde küçük bir kist fark eder. Oysa bu kist doğumdan beri oradadır ve migren ağrısıyla genellikle bağlantısı yoktur. Dolayısıyla kist ameliyatla küçülse bile migren ağrıları çoğu zaman devam eder.

Bu nedenle cerrah kistin gerçekten belirtiye neden olup olmadığını birkaç ölçütle değerlendirir. Örneğin ağrının karakteri, kistin boyutu, çevresinde bası izi olup olmaması ve kafa içi basınç bulguları bu ölçütlerin başında gelir. Ayrıca göz dibi muayenesi, basınç artışını ortaya koyan basit ama değerli bir testtir.

Araknoid Kistin Tanısı Nasıl Konur?

Araknoid kistin kesin tanısı beyin MR’ı ile konur. MR’da kist genellikle beyin sıvısıyla tamamen aynı sinyali veren, düzgün sınırlı ve ince duvarlı bir cep görünümündedir. Bunun yanında hekim kistin çevreye bası yapıp yapmadığını ve su yollarını daraltıp daraltmadığını da değerlendirir.

• Beyin MR’ı: Tanının temelidir. Özellikle difüzyon ve FLAIR kesitleri kisti diğer kitlelerden ayırır.
• Beyin tomografisi: Özellikle acil durumlarda ve kemik incelmesini göstermek için kullanışlıdır.
• Sine MR: Beyin sıvısının kistle bağlantısını ve akış yönünü gösterir.
• Göz dibi muayenesi: Kafa içi basınç artışının dolaylı bir göstergesidir.
• EEG: Nöbet geçiren hastalarda nöbet odağının kistle ilişkisini araştırır.
• Nöropsikolojik değerlendirme: Özellikle çocuklarda dikkat ve öğrenme üzerindeki etkiyi ölçer.

Araknoid Kist Hangi Hastalıklarla Karışır?

Öte yandan araknoid kist MR’da diğer bazı sıvı dolu yapılara benzer. Ancak bu yapıların her birinin davranışı ve tedavisi farklıdır. Aşağıdaki tablo, radyoloji raporlarında en sık karışan tanıları karşılaştırır.

Araknoid Kistte Ameliyat Ne Zaman Gerekir, İzlem Ne Zaman Yeterlidir?

Belirti vermeyen ve büyümeyen araknoid kistlerin büyük çoğunluğu ameliyat gerektirmez; hekim bu kistleri yalnızca belirli aralıklarla MR ile takip eder. Buna karşın belirti veren, büyüyen ya da su toplanmasına yol açan kistlerde ameliyat gündeme gelir. Ayrıca kararı tek bir ölçüt değil, ölçütlerin birlikte değerlendirilmesi belirler.

Orta kafa çukuru kistlerini hekimler ayrıca Galassi sınıflamasıyla üç tipe ayırır. Tip I küçük ve çoğunlukla belirtisizdir.

Buna karşın tip II şakak lobunu belirgin olarak iter. En büyük grup olan tip III ise beyin yarım küresini de etkiler. Doğal olarak ameliyat olasılığı tip arttıkça yükselir.

Araknoid Kist Ameliyatında Cerrah Ne Yapar?

Araknoid kist ameliyatının amacı kisti tamamen çıkarmak değil, kistin içindeki sıvıya çıkış yolu açarak baskıyı kaldırmaktır. Cerrahlar buna fenestrasyon, yani pencere açma adını verir. Böylece kist duvarına açılan pencereler sıvının normal dolaşıma karışmasını sağlar.

• Endoskopik fenestrasyon: Cerrah küçük bir delikten ince bir kamera ile kiste girer ve duvarında pencereler açar. Özellikle hipofiz üstü ve ventrikül komşusu kistlerde ilk tercihtir.
• Mikrocerrahi fenestrasyon: Cerrah küçük bir kraniotomi ile kafatasını açar ve mikroskop altında kist duvarının geniş bir bölümünü çıkarır. Özellikle orta kafa çukuru ve beyin yüzeyi kistlerinde cerrahlar bu yolu seçer.
• Kist-karın boşluğu şantı: Cerrah kistin sıvısını ince bir boru ile karın boşluğuna aktarır. Genellikle fenestrasyonun başarısız olduğu ya da uygun olmadığı hastalarda seçenektir.

Yöntem seçimi kistin yerine, hastanın yaşına ve daha önce yapılan girişimlere göre değişir. Bu nedenle tek bir yöntem her hasta için en iyisi değildir. Prof. Dr. Serdar Baki Albayrak, yöntem kararını MR bulgularını ve hastanın şikayetlerini birlikte değerlendirerek verir.

Araknoid Kist Ameliyatının Riskleri Nelerdir?

Deneyimli ellerde araknoid kist ameliyatı genellikle güvenli bir girişimdir; ancak her beyin ameliyatı gibi bazı riskler taşır. Bu yüzden hastanın bu riskleri önceden bilmesi, gerçekçi bir beklenti oluşturur.

• Beyin yüzeyinde sıvı birikmesi: Özellikle geniş kistlerde, ameliyat sonrası beyin zarı altında geçici sıvı toplanır.
• Beyin sıvısı sızıntısı: Yara yerinden sıvı gelmesi nadiren ek bir işlem gerektirir.
• Kanama ve enfeksiyon: Bütün ameliyatlarda olduğu gibi düşük ama gerçek bir risktir.
• Kistin yeniden dolması: Pencere kapanırsa belirtiler geri döner ve ikinci girişim gerekir.
• Göz hareket sinirinde geçici etkilenme: Orta kafa çukuru kistlerinde çift görme şeklinde ortaya çıkar ve çoğunlukla düzelir.

Araknoid Kist Ameliyatından Sonra İyileşme Nasıl Olur?

Hastalar endoskopik ameliyattan sonra genellikle iki ile dört gün, kraniotomiden sonra ise birkaç gün daha hastanede kalır. Genellikle hasta iki ila dört hafta içinde masa başı işine döner. Ancak ağır kaldırma ve temaslı sporlara dönüş için cerrah daha uzun bir süre önerir.

Önemli bir nokta şudur: ameliyattan sonra kist MR’da çoğu zaman tamamen kaybolmaz. Aslında başarının ölçüsü, kistin küçülmesi değil, belirtilerin düzelmesi ve basının kalkmasıdır. Bu yüzden kontrol MR’ında kistin hâlâ görünmesi, ameliyatın başarısız olduğu anlamına gelmez.

Nöbet geçiren hastalarda ilaç tedavisi ameliyattan sonra bir süre sürer. Ardından nöroloji uzmanı, nöbet kontrolüne göre ilacı azaltma kararı verir. Nöbet tedavisinin genel ilkelerini epilepsi rehberimizde ayrıntılı olarak ele aldık.

Araknoid Kistle Günlük Hayat Nasıl Olmalı?

İzlemdeki araknoid kisti olan kişilerin çoğu tamamen normal bir hayat sürer; çalışır, spor yapar ve seyahat eder. Bununla birlikte birkaç konuda dikkatli olmak yararlıdır. Özellikle orta kafa çukuru kistleri, kafaya alınan darbeden sonra kanamaya biraz daha yatkındır.

Çünkü darbe, kist duvarındaki ince damarları yırtar ve beyin zarı altında kanama gelişir. Bu nedenle büyük orta kafa çukuru kisti olan gençlerde futbolda kafa topu, boks ve dövüş sporları hekimle ayrıca konuşulmalıdır. Bu yüzden darbeden günler ya da haftalar sonra başlayan baş ağrısı, kronik subdural hematom gibi bir kanamaya işaret eder.

Öte yandan uçak yolculuğu, hamilelik ve normal doğum çoğu kist için sorun yaratmaz. Yine de hamilelikte yeni başlayan şiddetli baş ağrısı acil değerlendirme gerektirir. Ayrıca omurilik çevresindeki sıvı keselerinin farklı bir tablo olduğunu ve Tarlov kisti sayfasında anlattığımızı hatırlatalım.

Araknoid Kist Hakkında Sık Sorulan Sorular

Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve tanı ya da tedavi yerine geçmez. Kesin tanı ile tedavi planı için mutlaka bir beyin ve sinir cerrahisi uzmanına başvurun. Ani ve şiddetli baş ağrısı, kusma, nöbet ya da bilinç bulanıklığı gelişirse beklemeden 112’yi arayın.