Hipofiz Adenomu: Belirtileri, Türleri ve Tedavisi

Hipofiz adenomu, beynin tabanındaki hipofiz bezinden kaynaklanan, çoğu zaman iyi huylu bir tümördür. Kanser değildir ve vücuda sıçramaz.

Ancak hormon dengesini bozarak ya da görme sinirine baskı yaparak ciddi sorunlar yaratır. En sık belirtileri görme alanında daralma, inatçı baş ağrısı, adet düzensizliği, süt gelmesi ve el ayak büyümesidir.

Tanıyı hormon testleri ve hipofiz MRG koyar. Tedavi adenomun tipine göre ilaç, burun yoluyla endoskopik ameliyat veya radyocerrahidir. Bu rehberde adenomun ne olduğunu, türlerini, belirtilerini ve tedavi sürecini ayrıntısıyla bulacaksınız.

Adenom Nedir?

Öncelikle “adenom” kelimesi tek bir hastalığı değil, bir tümör türünü anlatır. Adenom, salgı yapan bez dokusundan kaynaklanan iyi huylu tümördür. Tiroid, böbrek üstü bezi, bağırsak ve hipofiz gibi bez içeren her organda ortaya çıkar.

Öncelikle adenomlar kanser değildir. Çünkü çevre dokuya sızmaz ve uzak organlara sıçramaz. Ancak iki yolla sorun çıkarır: bulunduğu bezin hormonunu fazla üretir ya da büyüyerek çevresine baskı yapar. Dolayısıyla “iyi huylu” olması “zararsız” anlamına gelmez.

Hipofiz Bezi ve Hipofiz Adenomu Nedir?

Hipofiz bezi, beynin tabanında, burnun arkasında ve gözlerin tam ortasında yer alan nohut büyüklüğünde bir organdır. Türk eyeri adı verilen kemik çukurun içinde durur.

Nitekim küçüklüğüne rağmen vücudun orkestra şefidir. Çünkü tiroid, böbrek üstü bezi, yumurtalık ve testis gibi tüm hormon bezlerini o yönetir.

Hipofiz adenomu ise bu bezin hücrelerinden kaynaklanan tümördür. Ayrıca bezin hemen üzerinden görme sinirleri, yanlarından ise şah damarları geçer. Bu yüzden birkaç milimetrelik büyüme bile görme sinirine dokunur.

Nitekim adenomlar tüm beyin tümörlerinin yaklaşık %10 ila 15’ini oluşturur ve beyin tümörleri içinde en sık görülen iyi huylu tümörlerdendir.

Hipofiz Adenomu Türleri

Hekimler adenomları iki ölçüte göre sınıflandırır: boyutu ve hormon salgılayıp salgılamadığı. Öncelikle bir santimetreden küçük adenomlara mikroadenom, büyüklere makroadenom denir. Ardından hekim hormon üretenlere “fonksiyonel”, üretmeyenlere “fonksiyonel olmayan” adenom der.

Hipofiz Adenomu Belirtileri

Belirtiler iki kaynaktan gelir. Öncelikle büyüyen kitle çevresine baskı yapar. Ardından hormon üreten adenomlar vücudun kimyasal dengesini bozar. Nitekim çoğu hasta bu iki grubu birlikte yaşar.

Ancak mikroadenomlar yıllarca hiç belirti vermeden kalır ve başka nedenle çekilen MRG’de rastlantıyla bulunur.

Kitle Etkisine Bağlı Belirtiler

• Görme alanında daralma: En tipik bulgudur. Adenom görme sinirlerinin çaprazına bastığı için hasta iki yanı da göremez, at gözlüğü takmış gibi görür. Araç kullanırken yandan gelen aracı fark etmez.
• Baş ağrısı: Göz arkasında ve alında, ağrı kesiciye zayıf yanıt veren sürekli ağrı.
• Çift görme: Adenom yana doğru büyüyüp göz hareket sinirlerine bastığında.
• Hormon eksikliği: Sağlıklı hipofiz dokusu ezilince halsizlik, üşüme, cinsel isteksizlik, adet kesilmesi.

Hormon Fazlalığına Bağlı Belirtiler

Görme etkisini ayrıntılı anlattığımız beyin tümörü görmeyi nasıl etkiler sayfasında hipofiz tümörlerine özel bir bölüm var.

Hipofiz dışındaki tümörlerde görülen genel beyin tümörü belirtileri için ana rehberimizi okuyabilirsiniz.

Hipofiz Adenomu Neden Olur?

Çoğu adenomun kesin nedeni bilinmez. Öncelikle hipofiz hücrelerinden birinde oluşan genetik değişiklik hücrenin kontrolsüz çoğalmasına yol açar. Nitekim bu değişiklik genellikle sonradan gelişir ve kalıtsal değildir. Ayrıca yaşam tarzı, beslenme veya stresle ilişkisi gösterilmemiştir.

Buna karşın hastaların yaklaşık %5’inde ailesel bir sendrom bulunur. Örneğin MEN tip 1 sendromu hipofiz, paratiroid ve pankreas tümörlerini birlikte getirir. Dolayısıyla ailesinde hipofiz veya paratiroid tümörü olanlar, hekimine bunu mutlaka söylemelidir.

Tanı Nasıl Konur?

Öncelikle hekim şikayetleri dinler ve görme alanı dahil nörolojik muayene yapar. Ardından tanı iki ayakla ilerler: hormon ölçümleri ve görüntüleme.

Çünkü MRG’deki her hipofiz kitlesi adenom değildir; kraniofaringioma, Rathke kisti ve menenjiom da aynı bölgeye yerleşir.

Nitekim hipofiz adenomu tanısı tek bir uzmanlığın işi değildir. Beyin cerrahı, endokrinolog ve göz hekimi birlikte değerlendirir. Kraniofaringioma ile ayrımı için kraniofaringioma sayfasına bakabilirsiniz.

Hipofiz Adenomu Neyle Karışır?

Türk eyeri bölgesinde adenom dışında da kitleler görülür. Bu yüzden MRG’deki her hipofiz kitlesine adenom demek yanlıştır. Ayırım önemlidir, çünkü tedavi yaklaşımı tamamen değişir.

Nitekim deneyimli bir hipofiz ekibi bu ayrımı çoğu zaman MRG ve hormon testleriyle ameliyat öncesi yapar. Şüphe kaldığında kesin tanıyı ameliyatta alınan doku verir.

Hipofiz Adenomu Tedavisi

Hekim tedavi kararını adenomun tipine, boyutuna ve görme sinirine baskı olup olmadığına göre verir. Öncelikle amaç üç yönlüdür: hormon fazlalığını durdurmak, görme sinirini kurtarmak ve sağlıklı hipofiz dokusunu korumak. Dolayısıyla her adenom ameliyat gerektirmez.

Ameliyat Ne Zaman Gerekir?

• Adenom görme sinirine basıyorsa ve görme alanı daralmışsa
• Akromegali, Cushing veya TSH salgılayan adenom varsa (ilaç ilk seçenek değildir)
• Prolaktinoma ilaca yanıt vermiyorsa veya hasta ilacı tolere edemiyorsa
• Adenom takipte büyüyorsa
• Hipofiz apopleksisi gelişmişse

Endoskopik Transsfenoidal Ameliyat Nasıl Yapılır?

Günümüzde cerrahlar hipofiz ameliyatlarının büyük çoğunluğunu burun yoluyla yapar. Öncelikle cerrah burun deliğinden ince bir endoskop kamerayla girer, burnun arkasındaki sfenoid sinüsü geçer ve Türk eyerinin tabanına ulaşır. Böylece beyin dokusuna hiç dokunmadan, yüzde kesi olmadan adenoma varır.

Öncelikle ameliyat boyunca navigasyon sistemi cerrahın konumunu milimetrik gösterir. Ayrıca ameliyat sırasında MRG kullanan merkezler kalıntı dokuyu aynı seansta kontrol eder. Ardından cerrah adenomu çıkardıktan sonra tabanı yağ dokusu ve özel yapıştırıcılarla kapatır. Böylece beyin omurilik sıvısı sızıntısını önler.

Genel cerrahi süreci beyin tümörü ameliyatı sayfasında anlattık.

Ameliyat Sonrası İyileşme Süreci

Endoskopik ameliyat sonrası iyileşme hızlıdır. Öncelikle hasta ameliyat günü ayağa kalkar ve ertesi gün yemek yer. Ancak ilk günlerde ekip hormon ve su dengesini yakından izler. Çünkü hipofiz geçici olarak tembelleşir.

Nitekim hormon üreten adenomlarda başarı ölçütü görüntü değil, kan değeridir. Örneğin akromegalide GH ve IGF-1, Cushing’de kortizol düzeyinin normale inmesi tedavinin başarılı olduğunu gösterir. Öte yandan ameliyat sonrası berrak, tuzlu tatta burun akıntısı beyin omurilik sıvısı sızıntısına işaret eder; bu durumu hemen bildirin.

Ameliyatın Riskleri Nelerdir?

Endoskopik hipofiz cerrahisi deneyimli ellerde güvenli bir ameliyattır. Yine de her cerrahi gibi bazı riskleri vardır. Öncelikle en sık karşılaşılan sorun geçici hormon eksikliğidir ve çoğu zaman haftalar içinde düzelir.

• Diabetes insipidus: Aşırı idrar ve susama; genellikle geçici, nadiren kalıcı
• Hipofiz yetmezliği: Kortizol veya tiroid hormonu takviyesi gerekir
• Beyin omurilik sıvısı sızıntısı: %2 ila 5; çoğu yatak istirahati veya küçük bir onarımla düzelir
• Burun kanaması, koku kaybı: Genellikle geçici
• Görme sinirinde hasar, damar yaralanması: Çok nadir
• Nüks: Tam çıkarımda 10 yılda %10 civarı; kalıntı varsa daha yüksek

Doktorunuza Hangi Soruları Sormalısınız?

• Adenomum hormon üretiyor mu, hangi tip?
• Mikroadenom mu makroadenom mu, görme sinirine baskı var mı?
• İlaç tedavisi bana uygun mu, yoksa ameliyat mı gerekiyor?
• Ameliyat burun yoluyla mı yapılacak, ne kadar sürecek?
• Ameliyat sonrası hormon ilacı kullanmam gerekir mi?
• Kontrol MRG ve hormon testleri hangi sıklıkta olacak?
• Hamilelik planlıyorsam tedavi nasıl değişir?

Sıkça Sorulan Sorular

Hipofiz adenomu nedir?

Hipofiz adenomu, beynin tabanındaki hipofiz bezinden kaynaklanan iyi huylu tümördür. Nitekim beyin tümörlerinin yaklaşık %10 ila 15’ini oluşturur. Ayrıca hormon üreten ve üretmeyen türleri vardır. Boyutuna göre bir santimetrenin altındakilere mikroadenom, üstündekilere makroadenom denir.

Adenom kanser mi?

Hayır. Adenom iyi huylu bir tümördür; çevre dokuya sızmaz ve uzak organlara sıçramaz. Nitekim hipofiz kanseri son derece nadirdir. Ancak iyi huylu olması zararsız anlamına gelmez, çünkü adenom hormon dengesini bozar ve görme sinirine baskı yapar. Bu yüzden takip ve gerektiğinde tedavi şarttır.

Hipofiz adenomu belirtileri nelerdir?

Öncelikle en sık belirtiler görme alanının yanlardan daralması, inatçı baş ağrısı ve hormon bozukluğu bulgularıdır. Prolaktinomada adet düzensizliği ve süt gelmesi, akromegalide el ayak büyümesi, Cushing’de gövde şişmanlığı ve mor çatlaklar ortaya çıkar. Buna karşın mikroadenomlar çoğu zaman hiç belirti vermez.

Hipofiz adenomu ameliyatı nasıl yapılır?

Öncelikle cerrah ameliyatların büyük çoğunluğunu burun deliğinden endoskopla girerek yapar. Cerrah sfenoid sinüsü geçip hipofize ulaşır ve adenomu çıkarır. Böylece yüzde kesi olmaz ve cerrah beyin dokusuna dokunmaz. Ayrıca işlem 1,5 ila 3 saat sürer ve hasta genellikle 2 ila 3 gün içinde taburcu olur.

Her hipofiz adenomu ameliyat gerektirir mi?

Hayır. Prolaktinomalar ilaca yanıt verir ve çoğu küçülür. Belirtisiz, hormon üretmeyen mikroadenomlarda ise hekim yalnızca takip eder. Ancak ameliyat görme sinirine baskı, akromegali, Cushing, ilaca yanıtsızlık veya takipte büyüme durumunda gerekir.

Hipofiz adenomu ameliyatı sonrası hormon ilacı gerekir mi?

Bazı hastalarda geçici olarak gerekir. Çünkü ameliyat sonrası hipofiz kısa süre tembelleşir ve hekim kortizol takviyesi verir. Genellikle bu ihtiyaç haftalar içinde biter. Sağlıklı dokunun büyük kısmı korunamadıysa tiroid, kortizol veya cinsiyet hormonu takviyesi kalıcı hale gelir.

Hipofiz adenomu tekrarlar mı?

Öncelikle tam çıkan adenomlarda nüks düşüktür, on yılda yaklaşık %10’dur. Adenom şah damarını sararak yana yayıldıysa kalıntı kalır ve bu kalıntı zamanla büyür. Dolayısıyla ameliyat sonrası yıllık MRG ve hormon kontrolü ömür boyu sürer.

Hipofiz adenomu görme kaybı yapar mı?

Evet, çünkü makroadenomlar görme sinirlerinin çaprazına basarak önce yan görmeyi, ilerlerse merkezi görmeyi bozar. Cerrah baskıyı erken kaldırırsa görme çoğu hastada büyük ölçüde geri gelir. Buna karşın uzun süreli baskıda sinir kalıcı hasar görür. Dolayısıyla görme alanı daralması ameliyat için acil bir nedendir.

Hipofiz adenomu hamileliği etkiler mi?

Prolaktinoma en sık kısırlık nedenlerinden biridir. Ancak ilaç prolaktini düşürdüğünde çoğu kadın gebe kalır. Gebelikte adenom büyüyebileceği için hekim görme alanını düzenli izler. Makroadenomlu kadınlarda hekim çoğu zaman gebelik öncesi ameliyat önerir. Bu kararı beyin cerrahı ve endokrinolog birlikte verir.

Hipofiz adenomu için hangi doktora gidilmeli?

Öncelikle iki uzmanlık birlikte çalışır. Beyin ve sinir cerrahisi adenomun boyutunu, görme sinirine baskıyı ve cerrahi gereksinimi değerlendirir. Ayrıca endokrinoloji hormon testlerini yorumlar ve ilaç tedavisini yürütür. Görme şikayeti varsa göz hekimi de görme alanı testiyle ekibe eşlik eder.

Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve tanı ya da tedavi yerine geçmez. Kesin tanı ve tedavi planı için mutlaka bir beyin ve sinir cerrahisi uzmanına başvurun.