Epilepsi Neden Olur? Sara Hastalığı Nedir, Belirtileri ve Tedavisi

Epilepsi neden olur? Kısaca, beyindeki sinir hücrelerinin ani ve anormal elektriksel boşalımı nöbetlere yol açar. Bu boşalımın arkasında ise genetik yatkınlık, kafa travması, beyin tümörü, inme, enfeksiyon veya doğumda oksijensizlik bulunur.

Ancak vakaların yaklaşık yarısında hekimler belirgin bir neden bulamaz. Bu nedenle bu rehberde nedenleri, tetikleyicileri, nöbet türlerini ve tedavi seçeneklerini adım adım anlatıyoruz.

Epilepsi tanısı aldıysanız endişeniz doğaldır. Yine de karamsarlığa kapılmayın. Çünkü epilepsi (halk arasında sara hastalığı), günümüz tıbbının en iyi yönettiği nörolojik durumlardan biridir.

Doğru ilaç tedavisi ve gerektiğinde cerrahi ile hastaların büyük kısmı nöbetsiz bir hayata döner. Bu nedenle bu rehberi “Neden ben?”, “Nöbetler durur mu?”, “Ameliyat çözüm mü?” sorularına net cevap vermek için hazırladık.

Epilepsi (Sara Hastalığı) Nedir?

Epilepsi, beynin normal elektriksel aktivitesinin aniden ve geçici olarak bozulması sonucu ortaya çıkan kronik bir hastalıktır. Beynimizdeki milyarlarca sinir hücresi (nöron), vücudumuzu yönetmek için sürekli olarak birbirleriyle elektriksel sinyaller aracılığıyla konuşur. Ancak epilepsi hastalarında, bu nöron grupları aniden aşırı ve kontrolsüz sinyaller gönderir. Kısacası, beyinde kısa süreli bir “elektriksel fırtına” kopar. Bu durum, hastanın bilincini, hareketlerini veya duyularını etkileyen nöbetlere yol açar.

Halk arasında “Sara hastalığı” olarak da bilinen bu durum, tek bir nöbet geçirmek anlamına gelmez. Dolayısıyla, bir kişiye epilepsi tanısı koymamız için, tetikleyici bir neden olmaksızın en az iki kez nöbet geçirmesi gerekir. Ayrıca, bu hastalık bulaşıcı değildir veya bir akıl hastalığı kategorisine girmez. Öte yandan, her yaşta ortaya çıkar ancak en sık çocukluk döneminde ve 65 yaş üzerinde görülür.

Özet: 5 Maddede Hastalığı Anlayın

Hastalığı kavramak için sayfalarca bilgi okumadan önce, süreci ana hatlarıyla anlamanızı istiyoruz. İşte epilepsi hakkında bilmeniz gereken 5 temel gerçek:

• Yaygınlık: Dünyada en sık görülen nörolojik hastalıklardan biridir; dolayısıyla yalnız değilsiniz.
• Tedavi Başarısı: Hastaların yaklaşık %70’i doğru ilaç tedavisi ile nöbetsiz bir yaşam sürer.
• Cerrahi Şans: İlaçlara yanıt vermeyen dirençli epilepsilerde cerrahi yöntemler (beyin pili veya odak çıkarılması) devreye girer.
• Yaşam Kalitesi: Epilepsi hastaları çalışır, spor yapar, evlenir ve çocuk sahibi olur.
• Nöbet Çeşitliliği: Her nöbet yere düşüp titremek demek değildir; bazen sadece boşluğa dalmak da bir nöbettir.

Epilepsi Neden Olur? Altında Yatan Sebepler

Pek çok hasta, teşhis aldıktan sonra haklı olarak “Neden ben?” sorusunu sorar. Açıkçası, epilepsinin nedenleri kişiden kişiye büyük farklılıklar gösterir. Hatta, vakaların yaklaşık yarısında belirgin bir neden bulamayız; buna “idiyopatik epilepsi” adını veririz. Ancak, geri kalan vakalarda beynin yapısını etkileyen somut nedenler tespit ederiz. İşte bu süreci tetikleyen ana faktörler şunlardır:

Genetik Faktörler

Bazı epilepsi türleri aileden geçer. Dolayısıyla, genleriniz beyninizin nöbetlere karşı direncini veya hassasiyetini belirler. Eğer birinci derece akrabalarınızda epilepsi öyküsü varsa, riskiniz bir miktar artar. Fakat, ebeveyni epilepsi olan her çocukta hastalık mutlaka görülmez.

Beyin Travmaları

Trafik kazaları, ciddi düşmeler veya başa alınan sert darbeler beyin dokusunda hasar bırakır. Sonuç olarak, bu hasarlı bölge yıllar sonra bile anormal elektrik sinyalleri üreterek epilepsiye neden olur. Bu nedenle orta ve ağır kafa travması geçiren hastaları hekimler nöbet açısından uzun süre izler.

Beyin Tümörleri ve Kistler

Beyin dokusuna baskı yapan tümörler veya kistler, o bölgedeki nöronların işleyişini bozar. Özellikle 35 yaş üstü bireylerde yeni başlayan nöbetlerde, altta yatan bir tümör ihtimalini mutlaka araştırırız.

Enfeksiyonlar

Menenjit (beyin zarı iltihabı), ensefalit (beyin iltihabı), beyin apsesi veya viral enfeksiyonlar beyinde kalıcı izler bırakır. Bu nedenle, enfeksiyon iyileşse bile ilerleyen dönemlerde nöbet riski devam eder.

Doğum Sırasındaki Sorunlar

Doğum esnasında bebeğin oksijensiz kalması veya doğum travmaları, beyin gelişimini etkiler. Buna bağlı olarak, çocukluk çağı epilepsilerinin önemli bir kısmı bu nedenle ortaya çıkar.

İnme ve Beyin Damar Hastalıkları

60 yaş üstünde yeni başlayan epilepsinin en sık nedeni inmedir. Çünkü beyin damarının tıkanması veya beyin kanaması, o bölgede kalıcı bir yara izi bırakır. Sonrasında bu izli doku düzensiz elektrik sinyalleri üretir ve yıllar sonra bile nöbeti başlatır.

Ayrıca damar yumakları (arteriyovenöz malformasyon) ve kavernomlar da genç hastalarda ilk belirti olarak nöbet verir. Bu yüzden ileri yaşta ilk nöbetini geçiren her hastada beyin damarlarını MR anjiyografi ile değerlendiririz.

Yaşa Göre En Sık Görülen Nedenler

Epilepsinin nedeni, hastanın yaşına göre belirgin şekilde değişir. Bu yüzden hekimler ilk nöbette yaşı temel alarak araştırma planı yapar. Aşağıdaki tablo, hangi yaş grubunda hangi nedenin öne çıktığını özetler:

Nöbeti Tetikleyen Faktörler: Neden Değil, Kıvılcım

Hastalar sıklıkla nedeni tetikleyiciyle karıştırır. Oysa neden, beyindeki nöbete yatkın zemini oluşturur. Tetikleyici ise bu zeminde nöbeti o an başlatan kıvılcımdır.

Dolayısıyla tetikleyicileri tanımak, ilaç kadar etkili bir korunma yoludur. Örneğin en sık karşılaştığımız tetikleyiciler şunlardır:

• Uykusuzluk: Tek bir uykusuz gece bile nöbet eşiğini belirgin biçimde düşürür.
• İlaç dozunu atlamak: Dirençli sanılan nöbetlerin önemli bir kısmı aslında düzensiz ilaç kullanımından kaynaklanır.
• Alkol ve uyuşturucu: Özellikle alkolün ani kesilmesi ciddi nöbetleri tetikler.
• Yoğun stres ve aşırı yorgunluk: Sınav dönemleri ve yas gibi süreçlerde nöbet sıklığı artar.
• Yanıp sönen ışıklar: Fotosensitif epilepsili hastalarda ekran ve disko ışıkları nöbet başlatır.
• Ateş ve enfeksiyon: Yüksek ateş, özellikle çocuklarda nöbet eşiğini düşürür.
• Hormonal değişimler: Bazı kadınlarda nöbetler adet döngüsüne bağlı olarak sıklaşır (katamenial epilepsi).

Belirtiler ve Nöbet Çeşitleri

Epilepsi denince akla hemen yere düşüp titreyen bir hasta gelir. Oysa ki, nöbetlerin yüzlerce farklı yüzü vardır. Belirtiler, beynin hangi bölgesinin etkilendiğine ve elektriksel aktivitenin ne kadar yayıldığına göre değişir. Nöbetleri temel olarak iki ana gruba ayırırız: Fokal (kısmi) nöbetler ve Yaygın (jeneralize) nöbetler.

Fokal (Kısmi) Nöbetler

Elektriksel bozulma beynin sadece bir bölgesinde başlar. Bu durumda hasta bilinçli kalır veya bilinci kısmen etkilenir.

• Basit Fokal Nöbetler: Hasta bilinçlidir. Ancak aniden yoğun bir korku hisseder, midesinde yükselen bir his (aura) duyar veya kolu istemsizce seğirir. Ayrıca, ortamda olmayan kokular alması da sık görülür.
• Karmaşık Fokal Nöbetler: Bilinç etkilenir. Hasta boş bakar, çiğneme, yalanma veya elbiselerini çekiştirme gibi amaçsız hareketler yapar. Nöbet sonrası genellikle ne olduğunu hatırlamaz.

Yaygın (Jeneralize) Nöbetler

Elektriksel aktivite beynin her iki yarım küresini aynı anda etkiler. Bu durumda hasta genellikle bilincini kaybeder.

• Absans (Dalma) Nöbetleri: Genellikle çocuklarda görülür. Çocuk aniden donar, boşluğa bakar ve birkaç saniye sonra hiçbir şey olmamış gibi devam eder. Bu durum, sıklıkla okul başarısızlığı veya dikkatsizlik ile karıştırılır.
• Tonik-Klonik Nöbetler: En bilinen nöbet tipidir. Vücut aniden kaskatı kesilir (tonik faz) ve ardından sarsıntılı kasılmalar (klonik faz) başlar. Hasta dilini ısırır veya idrar kaçırır.
• Miyoklonik Nöbetler: Vücudun bir kısmında veya tamamında ani, şok benzeri irkilmeler olur.

Tanı Süreci: EEG ve MR Görüntüleme

Doğru tedavi için doğru teşhis şarttır. Nöbet geçirdiğinizde veya şüpheli belirtiler yaşadığınızda, detaylı bir inceleme başlatırız. Tanı sürecinde sadece nöbeti doğrulamakla kalmaz, aynı zamanda nöbetin tipini ve kaynağını da belirleriz.

Elektroensefalografi (EEG)

Epilepsi tanısında altın standart EEG’dir. Bu işlem sırasında saçlı deriye küçük elektrotlar yapıştırırız ve beynin elektrik dalgalarını kaydederiz. İşlem tamamen ağrısızdır. EEG, nöbetler arasındaki düzensizlikleri bile yakalar. Bazen uykusuzluk veya ışık uyaranları ile beyni tetikleyerek gizli anomalileri ortaya çıkarırız.

Manyetik Rezonans Görüntüleme (MR)

Beynin detaylı fotoğrafını çekeriz. Böylece, nöbetlere neden olan bir tümör, kist, damar yumağı veya gelişimsel bozukluk olup olmadığını net bir şekilde görürüz. Özellikle cerrahi düşündüğümüz hastalarda yüksek çözünürlüklü MR hayati önem taşır.

Video-EEG Monitorizasyonu

Tanının kesinleşmediği veya cerrahi planladığımız durumlarda hastayı hastaneye yatırırız. Video kaydı ile eş zamanlı uzun süreli EEG çekeriz. Böylece nöbet anındaki beyin aktivitesini ve fiziksel belirtileri saniye saniye analiz ederiz.

Tedavi Yöntemleri: İlaç ve Cerrahi

Epilepsi, tedavi edilebilir bir hastalıktır. Amacımız sadece nöbetleri durdurmak değil, aynı zamanda yan etkileri en aza indirerek yaşam kalitesini artırmaktır.

İlaç Tedavisi (Antiepileptikler)

Tedavinin ilk basamağı her zaman ilaçlardır. Hastaların büyük çoğunluğu (%70), tek bir ilaçla veya ilaç kombinasyonlarıyla nöbetsiz bir hayat sürer. İlaçları her gün aynı saatte düzenli kullanmak, tedavinin başarısını doğrudan etkiler. Doktorunuz, nöbet tipinize ve yaşınıza en uygun ilacı seçer.

Ketojenik Diyet

Özellikle çocuklarda ve bazı dirençli epilepsi türlerinde, yüksek yağ ve düşük karbonhidrat içeren özel bir beslenme programı uygularız. Bu diyet, beyin kimyasını değiştirerek nöbetleri azaltır. Ancak, mutlaka diyetisyen ve hekim kontrolünde yapılması gerekir.

Dirençli Epilepsi ve Cerrahi Çözümler

Ne yazık ki, hastaların yaklaşık %30’u ilaç tedavisine yanıt vermez. Buna “dirençli epilepsi” adını veririz. İşte bu noktada, bir beyin cerrahı olarak biz devreye gireriz. İlaçların yetersiz kaldığı durumlarda cerrahi seçenekler hayat kurtarıcı olur.

Rezektif Cerrahi (Odak Çıkarma)

Eğer nöbetler beynin tek bir noktasından kaynaklanıyorsa ve bu bölge hayati fonksiyonları (konuşma, hareket gibi) yönetmiyorsa, o bölgeyi cerrahi olarak çıkarırız. Bu yöntem, nöbetleri tamamen durdurma konusunda en yüksek başarı oranına sahiptir.

Vagal Sinir Stimülasyonu (VNS – Beyin Pili)

Boyundaki vagus sinirine düzenli elektrik sinyalleri gönderen bir pil takarız. Bu sinyaller, beyindeki anormal aktiviteyi baskılar. Tamamen durdurmasa bile nöbetlerin şiddetini ve sıklığını önemli ölçüde azaltır.

Uzman Görüşü: VNS (Epilepsi Pili) Tedavisi

İlaca dirençli epilepsilerde uygulanan VNS cerrahisinin detaylarını ve başarı oranlarını, Prof. Dr. Serdar Baki Albayrak‘ın anlatımıyla izleyin.

YouTube’da İzle 01:16

Nöbet Anında İlk Yardım: Ne Yapmalı?

Bir yakınınızın veya sokakta birinin nöbet geçirdiğini görürseniz, yapacağınız doğru müdahale hayat kurtarır. Ancak yanlış müdahaleler zarar verir. İşte adım adım yapmanız gerekenler:

1. Sakin Olun: Panik yapmayın, nöbetin kendiliğinden durmasını bekleyin.
2. Güvenliği Sağlayın: Hastayı yere yatırın. Başının altına ceket veya yastık gibi yumuşak bir şey koyun. Çevredeki keskin ve sert cisimleri uzaklaştırın.
3. Yan Çevirin: Hastayı yan yatırın. Böylece solunum yolu açık kalır ve kusma durumunda boğulma riski önlenir.
4. Asla Ağzını Açmaya Çalışmayın: Hastanın dilini yutması fiziksel olarak imkansızdır. Ağzına kaşık, parmak veya başka bir cisim sokmaya çalışmayın. Bu, dişlerin kırılmasına veya çenenin zarar görmesine neden olur.
5. Süreyi Tutun: Nöbet 5 dakikadan uzun sürerse, hemen 112 acil servisi arayın.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

Epilepsi ile yaşamak, hastaların aklına birçok soru getirir. Aşağıda en sık karşılaştığımız soruları ve cevaplarını bulabilirsiniz.

Sonuç olarak, epilepsi yönetilebilir ve tedavi edilebilir bir süreçtir. Doğru hekim, doğru teşhis ve düzenli takip ile hayat kalitenizi korursunuz. Semptomları fark ettiğinizde vakit kaybetmeden bir uzmana başvurun. Unutmayın, nöbetler hayatınızı kontrol etmesin, siz nöbetlerinizi kontrol edin.