Omurilik Yaralanması: Belirtileri, Seviyeleri, Ameliyatı ve İyileşme Süreci

Omurilik yaralanması, omurga kanalı içindeki sinir dokusunun darbe, kırık ya da bası sonucu hasar görmesidir. Sonuç olarak yaralanma seviyesinin altında güç, his ve idrar kontrolü kaybı gelişir. Bu yüzden kaza sonrası ilk saatler ve doğru cerrahi zamanlama, kalan işlevin ne kadarının korunacağını belirler.

Türkiye’de her yıl binlerce kişi trafik kazası, düşme ve spor yaralanması sonucu bu tabloyla karşılaşır. Üstelik hastaların büyük bölümü genç erişkindir. Dolayısıyla doğru bilgi hem hastayı hem aileyi yıllarca etkileyen kararlara yön verir.

Bu yazı omurilik yaralanmasının nedenlerini, belirtilerini, seviyeye göre etkilerini, ilk müdahaleyi, ameliyat kararını ve iyileşme sürecini tek tek anlatır. Prof. Dr. Serdar Baki Albayrak’ın omurga ve omurilik cerrahisindeki deneyimi özellikle tanı ve cerrahi bölümlerine yön verir.

Omurilik Yaralanması Nedir?

Omurilik, beyinden çıkıp omurga kanalı içinde bel bölgesine kadar inen kalın bir sinir demetidir. Ayrıca beyinle vücut arasındaki tüm hareket ve his sinyalleri buradan geçer. Bu nedenle omurilikteki bir hasar, hasar noktasının altındaki bütün bölgeleri etkiler.

Halk bu tabloya “omurilik zedelenmesi”, “omurilik felci” ya da “belden aşağı felç” der. Hekimler ise spinal kord yaralanması terimini kullanır. Bu terim omuriliği ezen, kesen ya da kanlanmasını bozan her olayı kapsar.

Omurilik Neden Kendini Yenileyemez?

Kol ya da bacaktaki bir sinir kesildiğinde yavaş da olsa yeniden uzar. Buna karşın omurilikteki sinir lifleri bu yeteneği büyük ölçüde kaybetmiştir. Çünkü hasar bölgesinde oluşan nedbe dokusu ve bazı kimyasal sinyaller yeni lif büyümesini engeller.

Ayrıca yaralanma tek bir anda bitmez. İlk darbeden sonra saatler ve günler içinde şişlik, kanama ve iltihap hasarı genişletir. Hekimler bu sürece ikincil hasar der; dolayısıyla tedavi bu süreci hedefler. Nitekim erken cerrahi ve yoğun bakım tedavisi tam olarak bu ikincil hasarı sınırlamayı amaçlar.

Omurilik Yaralanması Neden Olur?

Yaralanmaların büyük çoğunluğu ani bir travmadan kaynaklanır; buna karşın bazı hastalıklar da benzer tablo yaratır. Bu nedenle hekimler nedenleri iki ana grupta toplar:

• Trafik kazaları: En sık nedendir, özellikle araç içi ve motosiklet kazaları boyun bölgesini etkiler.
• Yüksekten düşme: İnşaat kazaları ve ileri yaştaki düşmeler bel ve sırt omurlarını kırar.
• Spor ve sığ suya dalma: Dalış sırasında baş zemine çarpar ve boyun omurları kırılır.
• Şiddet ve delici yaralanmalar: Ateşli silah ve kesici alet yaralanmaları omuriliği doğrudan keser.
• Travma dışı nedenler: Omurga tümörleri, enfeksiyonlar, omurga çökmesi ve dar kanal omuriliği yavaşça sıkıştırır.

Travma dışı grupta tablo genellikle haftalar içinde ilerler. Örneğin omurga çökme kırığı kemik parçasını kanala iterek omuriliğe baskı yapar. Bu durumda cerrah basıyı erken kaldırırsa işlev kaybı büyük ölçüde geri döner.

Omurilik Yaralanması Belirtileri Nelerdir?

Ana belirti, yaralanma seviyesinin altında ani güç ve his kaybıdır. Ancak tablo seviyeye, hasarın tam ya da kısmi oluşuna ve geçen süreye göre değişir. Tipik belirtiler şunlardır:

• Güç kaybı ve felç: Bacaklar ya da hem kollar hem bacaklar hareket etmez.
• His kaybı: Belirli bir çizginin altında dokunma, ağrı ve ısı hissi kaybolur.
• İdrar ve dışkı kontrolü kaybı: Mesane boşalmaz ya da kaçırma başlar.
• Nefes güçlüğü: Boyun yaralanmalarında solunum kasları çalışmaz.
• Şiddetli sırt ya da boyun ağrısı: Kırık omurdan kaynaklanır.
• Uyuşma, karıncalanma ve yanma: Kısmi yaralanmalarda sık görülür.
• Cinsel işlev kaybı: Erkekte sertleşme, kadında his kaybı gelişir.
• Tansiyon ve nabız düzensizliği: Yüksek seviyeli yaralanmalarda otonom sinirler etkilenir.

Belirtiler genellikle kazadan hemen sonra başlar. Ancak bazı hastalarda kaza anında yalnızca ağrı vardır. Ardından omur yerinden oynayınca felç gelişir; yani ilk saatlerdeki dikkatsizlik tabloyu ağırlaştırır. Bu yüzden sağlık ekibi şüpheli her hastada omurgayı sabit tutar.

Spinal Şok Nedir?

Spinal şok, yaralanmadan hemen sonra omuriliğin geçici olarak tamamen susmasıdır. Bu dönemde refleksler kaybolur, ayrıca kaslar gevşek kalır ve tansiyon düşer. Süre ise birkaç günden birkaç haftaya uzar.

Bu dönem tanı için yanıltıcıdır. Çünkü hasar aslında kısmi olsa bile hasta tam felçli görünür. Dolayısıyla hekimler kalıcı hasar derecesini şok bittikten sonra yeniden değerlendirir. Reflekslerin geri dönmesi ise bu geçişin işaretidir.

Yaralanma Seviyesi Hangi İşlevleri Etkiler?

Omurilik hasarının etkisi tamamen seviyeye bağlıdır. Çünkü yaralanma ne kadar yukarıdaysa etkilenen bölge o kadar geniştir. Bu açıdan aşağıdaki tablo seviyeleri ve beklenen işlev kaybını yan yana koyar:

Elbette tablo genel bir çerçevedir. Aynı seviyede iki hastanın sonucu, hasarın tam ya da kısmi oluşuna göre çok farklı olur. Bu yüzden hekimler seviyeyi tek başına değil, hasar derecesiyle birlikte değerlendirir.

Tam ve Kısmi Omurilik Yaralanması Farkı Nedir?

Tam yaralanmada seviyenin altında hiçbir hareket ve his kalmaz. Buna karşın kısmi yaralanmada bazı sinyaller hasar bölgesini geçmeye devam eder. Bu ayrım iyileşme şansını belirleyen en önemli etkendir.

Bu nedenle hekimler bu ayrımı dünya genelinde ortak bir ölçekle yapar. Amerikan Omurilik Yaralanması Derneği’nin geliştirdiği ASIA ölçeği hasarı A’dan E’ye derecelendirir:

Bu derecelendirme ilk 72 saatte ve spinal şok geçtikten sonra tekrarlanır. Nitekim erken dönemde ASIA A görünen bazı hastalar sonraki haftalarda B ya da C’ye yükselir. Bu yüzden ilk günlerde kesin bir söz söylemek doğru değildir.

Kısmi Yaralanma Sendromları Nelerdir?

Kısmi yaralanmalar omuriliğin hangi bölümünün hasar gördüğüne göre farklı tablolar yaratır. Hekimler bu tabloları tanıyarak hasarın yerini muayenede tahmin eder:

• Santral kord sendromu: En sık kısmi tiptir. Genellikle boynu geriye doğru zorlanan ileri yaştaki hastalarda görülür. Kollar bacaklardan daha zayıftır, çünkü kol lifleri omuriliğin merkezinde yer alır ve ilk onlar zarar görür.
• Brown-Sequard sendromu: Omuriliğin bir yarısı hasar görür. Sonuç olarak aynı tarafta hareket, karşı tarafta ağrı ve ısı hissi kaybolur. Delici yaralanmalarda tipiktir.
• Ön kord sendromu: Omuriliğin ön bölümünün kanlanması bozulur. Hareket ve ağrı hissi kaybolur, ancak dokunma ve pozisyon hissi korunur.
• Kauda ekuina sendromu: Bel seviyesinin altındaki sinir kökleri sıkışır. Bacaklarda güç kaybı, oturma bölgesinde uyuşma ve idrar tutamama gelişir. Bu yüzden acil ameliyat gerektirir.

Kaza Anında İlk Müdahale Nasıl Olmalı?

Kaza yerindeki ilk dakikalar hasarın büyümesini önler ya da tam tersine büyütür. Çünkü kırık bir omur, hastayı yanlış hareket ettirince yerinden oynar ve omuriliği ezer. Bu nedenle şüpheli her yaralıda şu kurallar geçerlidir:

• Yaralıyı hareket ettirmeyin: Yangın ya da boğulma gibi hayati tehlike yoksa bulunduğu yerde bekletin.
• Başı ve boynu sabitleyin: İki elinizle başı iki yandan tutun ve gövdeyle aynı hizada kalmasını sağlayın.
• Kaskı çıkarmayın: Motosiklet kazasında kask çıkarmak boynu oynatır, bunu sağlık ekibine bırakın.
• Nefes almıyorsa bilgi verin: 112’yi arayın ve yönlendirmeye göre hareket edin.
• Su ya da yiyecek vermeyin: Hasta ameliyata gitme olasılığı yüksektir.
• Sırt üstü düz taşıma isteyin: Sağlık ekibi sert sedye ve boyunluk kullanır, bunu talep edin.

Ambulans ekibi ise hastayı omurga tahtasında sabitleyerek taşır. Ardından hastane, boyun ve sırt görüntülemesini yapmadan hastayı hareket ettirmez. Bu titizlik gereksiz görünür, ancak birçok hastada kalıcı felci önler.

Omurilik Yaralanması Tanısı Nasıl Konur?

Hekim tanıyı hızlı nörolojik muayene ve görüntülemeyle koyar. Hekim önce hastanın hangi kasları oynatabildiğini ve hangi bölgede his olduğunu tek tek test eder. Ardından görüntüleme hasarın yerini ve türünü gösterir:

• Bilgisayarlı tomografi: İlk tercihtir, dakikalar içinde omur kırığını ve kanala kaçan parçayı gösterir.
• Manyetik rezonans: Omuriliğin kendisini, ödemi, kanamayı ve disk fıtığını gösterir. Cerrahi planı bu görüntüye dayanır.
• Düz röntgen: Omurga dizilimini ve dengesini değerlendirmek için kullanılır.
• Nörolojik ölçek: ASIA muayenesi ilk gün yapılır ve düzenli olarak tekrarlanır.

Boyun yaralanmasında hekim ayrıca solunumu ve kan basıncını yakından izler. Çünkü bu iki işlev bozulunca omurilik yeterince kan alamaz ve hasar büyür. Dolayısıyla yoğun bakım tedavisi tam da bu iki değeri korumaya odaklanır.

Omurilik Yaralanması Tedavisi Nasıl Yapılır?

Tedavi üç aşamada ilerler: acil dönem, cerrahi dönem ve rehabilitasyon dönemi. Ne yazık ki hiçbir ilaç hasarlı omuriliği eskisi gibi onarmaz. Ancak doğru sıralanmış bu üç aşama, kalan işlevi korur ve hastayı en bağımsız duruma taşır.

Acil dönemde hedef ikincil hasarı sınırlamaktır. Hekimler tansiyonu belli bir düzeyin üstünde tutar, oksijeni yeterli düzeyde sağlar ve omurgayı sabitler. Hekimler yüksek doz kortizonu uzun yıllar rutin olarak uyguladı. Ne var ki güncel rehberler yan etkileri nedeniyle bunu artık önermez.

Omurilik Yaralanmasında Ameliyat Ne Zaman Gerekir?

Cerrah ameliyatı iki temel amaçla yapar: omuriliğe basan kemik, disk ya da pıhtıyı kaldırmak ve kırık omurgayı sabitlemek. Cerrah önce kanalı genişletir, ardından vida ve çubuk sistemiyle omurları birbirine bağlar. Bu sayede hasta erken dönemde oturmaya ve rehabilitasyona başlar.

Zamanlama tartışmalı bir konuydu. Ancak son yıllardaki büyük çalışmalar erken dekompresyonun, yani ilk 24 saat içinde yapılan ameliyatın daha iyi sonuç verdiğini gösterdi. Özellikle kısmi yaralanmalarda erken ameliyat işlev kazanımını artırır. Bu yüzden deneyimli merkezler stabil hastayı bekletmeden ameliyata alır.

Ameliyat sırasında cerrah omuriliğin sinyallerini sürekli izler. Nöromonitorizasyon adı verilen bu yöntem, cerrahi hareketlerin omurilik üzerindeki etkisini anlık gösterir. Böylece cerrah riskli bir manevrayı sinyal düşmeden önce durdurur.

Ameliyat Sonrası Rehabilitasyon Nasıl İlerler?

Rehabilitasyon ameliyattan sonraki ilk günlerde başlar ve aylarca sürer. Fizyoterapist önce eklem hareketlerini korur, ayrıca solunum egzersizlerini öğretir. Ardından oturma dengesi, transfer ve tekerlekli sandalye becerileri gelir.

Kısmi yaralanmalarda hedef yürümedir. Bu aşamada ekip robotik yürüme cihazlarını ve vücut ağırlığını destekleyen bant sistemlerini kullanır. Ayrıca iş uğraşı terapisti hastaya giyinme, yemek yeme ve yazma gibi günlük becerileri yeniden öğretir. Bunun yanı sıra psikolojik destek sürecin ayrılmaz parçasıdır.

Omurilik Yaralanması İyileşir mi?

Kısmi yaralanmaların önemli bir bölümü belirgin iyileşme gösterir. Tam yaralanmalarda ise kazanım genellikle bir iki omur seviyesiyle sınırlı kalır. Dolayısıyla “iyileşir mi” sorusunun yanıtı hasarın derecesine bağlıdır.

İyileşmenin büyük bölümü ilk altı ayda gerçekleşir. Ardından ilk bir iki yıl boyunca daha yavaş kazanımlar sürer. Bu süreden sonra ise yeni işlev kazanımı nadirdir. Ancak rehabilitasyonla mevcut işlevin daha verimli kullanımı her zaman mümkündür.

İyileşme şansını artıran etkenler şunlardır:

• Kısmi yaralanma, özellikle ASIA C ve D dereceleri
• Kaza yerinde doğru sabitleme ve hızlı nakil
• İlk 24 saat içinde yapılan dekompresyon ameliyatı
• Yoğun bakımda tansiyon ve oksijen değerlerinin korunması
• Erken başlayan ve düzenli sürdürülen rehabilitasyon
• Genç yaş ve komplikasyonların önlenmesi

Kök hücre ve sinir onarım tedavileri dünya genelinde araştırma aşamasındadır. Ancak şu an için hiçbiri rutin tedavi değildir. Bu yüzden bu tür vaatlere ancak kontrollü klinik çalışmalar kapsamında güvenmek gerekir.

Hangi Komplikasyonlara Dikkat Etmek Gerekir?

Omurilik yaralanması yalnızca hareketi değil, birçok organ sistemini etkiler. Bu yüzden uzun dönemde asıl tehdit felcin kendisi değil, komplikasyonlardır. Neyse ki düzenli takip ve bilinçli bakım bunların çoğunu önler:

• Bası yarası: His olmayan bölgede uzun süre oturmak cildi çürütür. Bu nedenle her iki saatte pozisyon değişimi şarttır.
• Nörojenik mesane: Mesane boşalmaz ve idrar böbreğe geri kaçar. Dolayısıyla aralıklı sonda ve düzenli böbrek takibi gerekir.
• Bacakta pıhtı: Hareketsiz bacakta damar tıkanır ve pıhtı akciğere gider. Bu yüzden hekim ilk haftalarda kan sulandırıcı verir.
• Otonomik disrefleksi: T6 üstü yaralanmalarda dolu mesane ya da basınç, tansiyonu aniden tehlikeli düzeye çıkarır.
• Spastisite: Kaslar istemsiz kasılır ve sertleşir. Ağır olgularda spastisite tedavisi için ilaç pompası gerekir.
• Siringomiyeli: Yıllar sonra omurilik içinde sıvı dolu boşluk gelişir ve seviye yukarı çıkar. Bu tabloyu siringomiyeli sayfasında ayrıca anlattık.
• Kronik ağrı: Sinir kaynaklı yanıcı ağrı hastaların yarısını etkiler. İlaç yetmezse omurilik pili seçeneği gündeme gelir.
• Solunum enfeksiyonu: Boyun yaralanmalarında öksürük zayıflar ve zatürre riski artar.

Hangi Belirtiler Acil Değerlendirme Gerektirir?

Kaza sonrası omurilik yaralanması şüphesi her zaman acildir. Ancak tedavi görmüş hastalarda da bazı belirtiler saatler içinde müdahale gerektirir. Bu nedenle aşağıdaki durumlar beklemeye gelmez:

Bu bulgular yeni bir bası, pıhtı, enfeksiyon ya da otonomik disrefleksi gibi tabloları düşündürür. Üstelik hepsinde erken müdahale sonucu değiştirir. Dolayısıyla “nasılsa felçliyim” diyerek yeni bir belirtiyi ertelemeyin.

Uzun Vadede Yaşam Nasıl Şekillenir?

Omurilik yaralanması yaşamı değiştirir, ancak bitirmez. Nitekim birçok hasta iş hayatına döner, araç kullanır, spor yapar ve aile kurar. Bunun için elbette doğru donanım, düzenli sağlık takibi ve güçlü bir destek çevresi gerekir.

Düzenli yıllık kontroller böbrek, cilt, kemik yoğunluğu ve omurga dengesini izler. Ayrıca kilo kontrolü ve güçlü kol kasları bağımsızlığı sürdürür. Öte yandan aile bireylerinin bakım eğitimi alması hem hastayı hem bakan kişiyi korur.

Travma dışı nedenlerde ise tablo daha umut vericidir. Örneğin omuriliği yavaş sıkıştıran servikal miyelopati erken ameliyatla büyük ölçüde geri döner. Bu yüzden ellerde beceriksizlik ve yürüme dengesizliği gibi sinsi belirtileri ihmal etmemek gerekir.

Omurilik Yaralanması Hakkında Sık Sorulan Sorular

Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve tanı ya da tedavi yerine geçmez. Kesin tanı ile tedavi planı için mutlaka bir beyin ve sinir cerrahisi uzmanına başvurun. Kaza sonrası boyun ya da sırt ağrısıyla birlikte güç kaybı, uyuşma ya da idrar tutamama durumunda yaralıyı hareket ettirmeden 112’yi arayın.