Beyin Apsesi: Belirtileri, Nedenleri, Tümörden Farkı ve Tedavisi

Beyin apsesi, beyin dokusu içinde mikropların oluşturduğu ve etrafı kapsülle çevrili irin birikimidir. Nadir bir hastalıktır, ancak tedavisiz kaldığında hayatı tehdit eder. Buna karşın erken tanı, doğru antibiyotik ve gerektiğinde cerrahi boşaltma ile hastaların büyük çoğunluğu iyileşir.

Apse çoğunlukla tedavi edilmemiş bir sinüzit, orta kulak iltihabı ya da diş enfeksiyonundan beyne ulaşır. Dolayısıyla “basit” görünen bir enfeksiyon haftalar sonra baş ağrısı, ateş ve güç kaybıyla karşımıza çıkar. Bu yüzden belirtileri tanımak hem hastayı hem hekimi zaman kazandırır.

Bu yazı beyin apsesinin nasıl geliştiğini, nedenlerini, belirtilerini, tümörden nasıl ayrıldığını ve tedavi basamaklarını tek tek anlatır. Prof. Dr. Serdar Baki Albayrak’ın beyin cerrahisindeki deneyimi özellikle cerrahi karar bölümlerine yön verir.

Beyin Apsesi Nedir?

Beyin apsesi, beyin dokusuna ulaşan bakteri, mantar ya da parazitlerin oluşturduğu sınırlı bir enfeksiyon odağıdır. Vücut bu odağı çevreleyen bir kapsül üretir. Böylece irin beyin içinde kapalı bir kese halini alır.

Bu kese yer kaplar ve çevresindeki dokuda şişlik yaratır. Sonuç olarak kafa içi basıncı yükselir; ayrıca apse bulunduğu bölgenin işlevini bozar. Halk bu tabloya “beyinde iltihap” ya da “beyin iltihabı” der; ancak bu terimler menenjit ve ensefalit gibi başka hastalıkları da kapsar.

Beyin Apsesi Nasıl Gelişir?

Apse bir günde oluşmaz. Mikrop beyne ulaştıktan sonra doku birkaç hafta içinde dört evreden geçer. Hekimler bu evreleri MR görüntüsünde tanır ve tedaviyi buna göre planlar:

Kapsül oluşmadan yapılan cerrahi hem verimsizdir hem de enfeksiyonu yayar; dolayısıyla zamanlama önemlidir. Bu nedenle cerrah iğneyle boşaltmayı genellikle kapsül evresine kadar bekler. Ancak kafa içi basınç tehlikeli düzeye çıkarsa bu bekleme süresi kısalır.

Beyin Apsesi Neden Olur?

Mikrop beyne üç yoldan ulaşır: komşu organlardan doğrudan yayılım, kan yoluyla uzak bir odaktan taşınma ve kafatasını delen travma ya da ameliyat. Giriş yolu apsenin beyindeki yerini de belirler. Bu açıdan aşağıdaki tablo kaynak ile yerleşimi eşleştirir:

Öte yandan hastaların yaklaşık dörtte birinde hekim kaynağı bulamaz. Yine de hekim her hastada kulak, sinüs, diş ve kalp değerlendirmesi ister. Çünkü kaynak tedavi edilmezse apse yeniden oluşur.

Kimler Risk Altındadır?

Beyin apsesi her yaş grubunu etkiler, ancak bazı gruplarda belirgin biçimde sıktır. Erkeklerde kadınlardan iki kat fazladır. Üstelik en sık 30 ile 50 yaş arasında ortaya çıkar. Risk taşıyan başlıca durumlar şunlardır:

• Tedavisiz kronik sinüzit ve orta kulak iltihabı: Özellikle çocuklarda ve gençlerde en sık kaynaktır.
• İhmal edilmiş diş enfeksiyonları: Diş çekimi ve kök kanal işlemleri sonrası risk geçici olarak artar.
• Doğuştan kalp hastalıkları: Kanın akciğerde süzülmeden beyne gitmesi mikrobun yolunu açar.
• Bağışıklık baskılayan tedaviler: Organ nakli, kemoterapi ve uzun süreli kortizon kullanımı.
• HIV ve kontrolsüz şeker hastalığı: Savunma hücrelerinin işlevi bozulur.
• Kafa travması ve beyin ameliyatı öyküsü: Kafatasındaki kırık ya da açıklık mikrop girişine izin verir.
• Akciğerde damar anomalisi: Nadir bir durumdur, ancak tekrarlayan apselerin gizli nedeni olur.

Beyin Apsesi Belirtileri Nelerdir?

Klasik üçlü baş ağrısı, ateş ve beyin işlevinde bozukluktur. Ne var ki bu üçü hastaların yalnızca beşte birinde bir arada bulunur. Dolayısıyla tek başına şiddetli ve geçmeyen bir baş ağrısı bile apseyi düşündürmelidir. Sık görülen belirtiler şunlardır:

• Baş ağrısı: Hastaların büyük çoğunluğunda vardır. Günler içinde artar ve ağrı kesiciye yanıt vermez.
• Ateş: Hastaların yarısında görülür; ateşin olmaması apseyi dışlamaz.
• Bulantı ve kusma: Kafa içi basınç artışının işaretidir.
• Güç kaybı ya da konuşma bozukluğu: Apsenin yerine göre kol, bacak ya da konuşma merkezi etkilenir.
• Nöbet: Hastaların yaklaşık üçte birinde ilk belirtidir.
• Bilinç değişikliği: Uyku hali, dalgınlık ve kişilik değişimi ilerlemiş hastalığı gösterir.
• Ense sertliği: Apse beyin zarına yakınsa ortaya çıkar.
• Görme bozukluğu: Basınç artışı göz sinirini etkiler.

Belirtiler genellikle bir iki hafta içinde gelişir. Ancak bağışıklığı baskılanmış hastalarda ateş ve iltihap bulguları silik kalır. Bu yüzden hekim bu grupta çok daha düşük eşikle görüntüleme ister.

Beyin Apsesi Beyin Tümörüyle Karışır mı?

Evet, apse görüntülemede en çok beyin tümörüyle karışır. Çünkü ikisi de MR’da halka şeklinde boyanan, çevresi şişlikli bir kitle olarak görünür. Ancak difüzyon MR bu ayrımı büyük ölçüde çözer. Bu açıdan aşağıdaki tablo üç tabloyu yan yana koyar:

Yine de bazı olgularda görüntü belirsiz kalır; bu durumda doku örneği gerekir. Örneğin kanamalı bir tümör ya da nekrozlu bir metastaz apseyi taklit eder. Bu nedenle cerrah beyin biyopsisi ile hem kültür hem patoloji örneği alır. Böylece tek işlemle iki soruya yanıt bulur.

Beyin Apsesi Tanısı Nasıl Konur?

Hekim tanıyı görüntüleme, kan testleri ve gerekirse irin kültürüyle koyar. Şüphe varsa ilk adım her zaman görüntülemedir; çünkü bazı yöntemler apseli hastada tehlikelidir. Başlıca tanı basamakları şunlardır:

• Kontrastlı bilgisayarlı tomografi: Acilde ilk tercihtir, halka şeklinde boyanan kitleyi ve şişliği gösterir.
• Difüzyon ağırlıklı MR: Apseyi tümörden ayıran en güvenilir yöntemdir; ayrıca evreyi ve kapsülü gösterir.
• Kan testleri: Beyaz küre, CRP ve sedimentasyon yükselir. Kan kültürü mikrobu bazen doğrudan üretir.
• Kaynak taraması: Sinüs ve kulak tomografisi, diş muayenesi, kalp ultrasonu ve akciğer görüntülemesi.
• İrin kültürü: Cerrahın iğneyle aldığı örnek mikrobu ve uygun antibiyotiği belirler.

Hekim apse şüphesinde bel ponksiyonu, yani belden su alma işlemi yapmaz. Çünkü kafa içi basınç yüksekken bu işlem beyin fıtıklaşmasına yol açar. Üstelik verdiği bilgi apse için değersizdir. Bu yüzden hekim menenjit düşünse bile önce görüntüleme ister.

Beyin Apsesi Tedavisi Nasıl Yapılır?

Tedavi üç ayaktan oluşur: uzun süreli antibiyotik, gerektiğinde cerrahi boşaltma ve kaynak enfeksiyonun tedavisi. Ekip bu üçünü birlikte yürütünce başarı oranı yüksektir. Cerrahi gereksinimi ise apsenin boyutuna, yerine ve hastanın durumuna bağlıdır.

Antibiyotik Tedavisi Ne Kadar Sürer?

Hekim kültür sonucu çıkmadan geniş etkili antibiyotik başlar. Ardından kültür sonucuna göre tedaviyi daraltır. Damar yoluyla tedavi ise genellikle altı ile sekiz hafta sürer. Ayrıca bazı hastalarda ağızdan tedavi bunu birkaç ay daha uzatır.

Yalnızca antibiyotikle tedavi şu durumlarda yeterli olur: apse 2,5 santimetrenin altındaysa, hasta nörolojik açıdan iyiyse ve mikrop kan kültüründen biliniyorsa. Ancak hekim bu hastaları her hafta MR ile izler. Küçülme olmazsa ise cerrahi gündeme gelir.

Beyin Apsesinde Ameliyat Ne Zaman Gerekir?

Cerrahi boşaltma hem tanıyı kesinleştirir hem de basıncı düşürür; yani iki işe birden yarar. Bu nedenle deneyimli merkezler çoğu apsede antibiyotiğe cerrahiyi ekler. Ameliyat özellikle şu durumlarda gereklidir:

• Apse çapı 2,5 santimetrenin üstündeyse
• Kafa içi basınç artışı bulguları varsa
• Apse beyin odacığına yakınsa ve patlama riski taşıyorsa
• Antibiyotiğe rağmen apse büyüyorsa ya da hasta kötüleşiyorsa
• Mikrop bilinmiyorsa ve kültür gerekiyorsa
• Apse gaz içeriyorsa ya da içinde yabancı cisim varsa
• Mantar apsesi düşünülüyorsa

Kaynak Enfeksiyonu Kim Tedavi Eder?

Cerrah beyindeki apseyi boşaltsa bile kaynak yerinde durursa hastalık geri döner. Bu yüzden kulak burun boğaz, diş hekimliği ve kardiyoloji ekipleri tedaviye erken katılır. Örneğin kulak burun boğaz cerrahı sinüs boşaltma ameliyatını çoğu kez beyin ameliyatıyla aynı seansta yapar. Diş hekimi ise diş odağını antibiyotik koruması altında temizler.

Beyin Apsesi Ameliyatı Nasıl Yapılır?

Cerrah iki yöntemden birini seçer: iğneyle boşaltma ya da apseyi kapsülüyle birlikte çıkarma. Elbette her yöntemin kendi yeri vardır. Seçim apsenin yerine, evresine ve hastanın durumuna göre değişir. Aşağıdaki tablo iki yöntemi karşılaştırır:

Günümüzde ilk tercih çoğunlukla iğne aspirasyonudur. Cerrah nöronavigasyon ile iğnenin yolunu milimetrik planlar ve sağlıklı dokuya zarar vermeden apseye ulaşır. Ardından irini boşaltır, kültür için örnek alır ve boşluğu yıkar. Üstelik işlem çoğu hastada bir saatten kısa sürer.

Buna karşın yüzeysel, kalın kapsüllü ya da içinde yabancı cisim bulunan apselerde kapsülü çıkarmak daha kalıcı sonuç verir. Bu ameliyat, cerrahın beyin tümörü cerrahisinde kullandığı mikrocerrahi tekniklerin aynısını gerektirir.

Hangi Belirtiler Acil Değerlendirme Gerektirir?

Beyin apsesi her zaman ciddi bir hastalıktır; ancak bazı belirtiler daha da acildir. Çünkü bunlar saatler içinde müdahale gerektiren bir kötüleşmeyi gösterir. Bu nedenle aşağıdaki durumlar beklemeye gelmez:

Bu bulgular apsenin büyüdüğünü, beyin odacığına açıldığını ya da kafa içi basıncın tehlikeli düzeye çıktığını düşündürür. Hepsinde erken müdahale sonucu değiştirir. Dolayısıyla “nasılsa antibiyotik alıyorum” diyerek yeni bir belirtiyi ertelemeyin.

Beyin Apsesi Sonrası İyileşme Nasıl İlerler?

Erken tanı alan ve doğru tedavi gören hastaların büyük çoğunluğu iyileşir. Nitekim ölüm oranı son otuz yılda belirgin biçimde düştü. Ancak iyileşme süreci uzundur ve bazen kalıcı sorunlar bırakır. Bu yüzden takip antibiyotik bittikten sonra da sürer:

• Nöbet: Hastaların üçte biri tedavi sonrası nöbet geçirir. Bu yüzden hekim çoğu hastaya bir süre nöbet ilacı verir. Uzun süren nöbetler için epilepsi takibi gerekir.
• Kalıcı nörolojik kayıp: Apsenin yerine göre güçsüzlük ya da konuşma güçlüğü kalır. Rehabilitasyon bunu azaltır.
• Hidrosefali: Apse beyin odacığına açılırsa beyin omurilik sıvısının dolaşımı bozulur. Bu tabloyu hidrosefali sayfasında ayrıca anlattık.
• Nüks: Kaynak tedavi edilmezse ya da antibiyotik erken kesilirse apse yeniden oluşur. Bu nedenle hekim tedavi bitiminde ve üç ay sonra kontrol MR ister.
• Bilişsel yavaşlama: Özellikle alın lobu apselerinde dikkat ve planlama güçlüğü bir süre devam eder.

Kontrol MR’da halka boyanması ise bazen aylarca sürer. Ancak bu her zaman aktif enfeksiyon anlamına gelmez. Dolayısıyla hekim görüntüyü hastanın kliniği ve kan değerleriyle birlikte yorumlar.

Beyin Apsesi Nasıl Önlenir?

Apselerin büyük bölümü tedavisiz kalmış bir kaynak enfeksiyondan çıkar. Bu yüzden korunma aslında basit önlemlere dayanır. Nitekim aşağıdaki adımlar riski belirgin biçimde azaltır:

• Sinüzit ve kulak iltihabını tam tedavi edin: Antibiyotiği hekimin söylediği süre boyunca kullanın, erken kesmeyin.
• Diş sağlığını ihmal etmeyin: Diş apsesi ve ilerlemiş çürükleri bekletmeyin.
• Kalp hastalığında koruyucu antibiyotik: Kapak hastalığı olanlar diş işlemlerinden önce kardiyoloğa danışsın.
• Kafa travmasında açık yarayı ciddiye alın: Kafatası kırığı şüphesinde mutlaka görüntüleme yaptırın.
• Bağışıklığı baskılanmış hastalarda düşük eşik: Yeni ve geçmeyen baş ağrısında hemen hekime başvurun.

Beyin Apsesi Hakkında Sık Sorulan Sorular

Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve tanı ya da tedavi yerine geçmez. Kesin tanı ile tedavi planı için mutlaka bir beyin ve sinir cerrahisi ya da enfeksiyon hastalıkları uzmanına başvurun. Ateşle birlikte şiddetlenen baş ağrısı, nöbet, güç kaybı ya da bilinç bulanıklığı durumunda vakit kaybetmeden en yakın acil servise gidin.