Siyatik: Nedenleri, Belirtileri ve Ne Zaman Ameliyat Gerekir?

Siyatik, belden çıkan sinir köklerinin ya da bu köklerin birleşerek oluşturduğu siyatik sinirin sıkışması sonucu kalçadan bacağa, çoğu zaman ayağa kadar yayılan ağrıdır. Başka bir deyişle siyatik bir hastalığın adı değil, bir belirtinin adıdır. En sık nedeni bel fıtığıdır ve hastaların büyük çoğunluğu ameliyatsız tedaviyle birkaç hafta içinde düzelir.

Ancak aynı ağrıyı bel kayması, dar kanal, kist, enfeksiyon ya da nadiren tümör de yapar. Bu yüzden asıl soru “siyatiğim var mı” değil, “siyatiğe ne neden oluyor ve hangi aşamada ameliyat gerekir” sorusudur. Dolayısıyla bu sayfa, siyatiğin nedenlerini, sinir köküne göre belirtilerini, tedavi basamaklarını ve ameliyat ölçütlerini anlatır.

Siyatik Nedir ve Siyatik Sinir Nereden Geçer?

Siyatik sinir, vücudun en kalın ve en uzun siniridir; bel omurgasının alt kısmından çıkan beş sinir kökünün birleşmesiyle oluşur. Bu kökler, dördüncü ve beşinci bel omuru ile kuyruk sokumunun üst bölümünden çıkar. Ardından sinir kalçanın derininden geçer ve uyluğun arkasından dize iner.

Diz arkasında siyatik sinir iki dala bölünür. Bu dallar baldırı, ayak bileğini, ayak tabanını ve parmakları besler. Dolayısıyla sinirin hangi noktada sıkıştığı, ağrının ve uyuşmanın bacakta nereye yayılacağını belirler.

Tıpta siyatiğin diğer adı lomber radikülopati, yani bel bölgesinde sinir kökü sıkışmasıdır. Aynı sıkışmanın boyundaki karşılığı ise kola vuran ağrıdır. Aslında sıkışmanın büyük bölümü sinirin kendisinde değil, omurgadan çıktığı kök seviyesinde olur. Bu nedenle siyatiği değerlendiren hekim önce beli, sonra kalçayı inceler.

Siyatik Ağrısı ile Normal Bel Ağrısı Arasındaki Fark Nedir?

Normal bel ağrısı belde kalır ve genellikle kas ya da eklem kaynaklıdır. Buna karşın siyatik ağrısı bacağa iner ve çoğu zaman bacaktaki ağrı beldekinden şiddetlidir. Ayrıca siyatikte ağrıya elektrik çarpması, yanma ya da karıncalanma hissi eşlik eder.

Örneğin öne eğilince bele saplanan ağrı çoğunlukla mekaniktir. Oysa öksürük ve hapşırıkla bacağa doğru inen ağrı, sinir kökünün sıkıştığını düşündürür. Bu ayrım, tedavinin yönünü baştan belirler.

Siyatik Neden Olur?

Siyatiğin en sık nedeni bel fıtığıdır; yetişkinlerde siyatik şikayetlerinin büyük çoğunluğu disk kaynaklıdır. Bununla birlikte ileri yaşta dar kanal ve bel kayması öne çıkar. Aşağıdaki tablo, siyatiğe yol açan başlıca nedenleri ve her birinin ipucunu özetler.

Fıtığın kendisini, disk yapısını ve fıtık tiplerini bel fıtığı sayfamızda ayrıntılı olarak ele aldık. Öte yandan ileri yaşta yürürken bacaklarda yanma ve kramp varsa lomber dar kanal ihtimali ön plana çıkar.

Siyatiğe Zemin Hazırlayan Risk Etkenleri Nelerdir?

Bazı etkenler disk yıpranmasını hızlandırır ve siyatik riskini artırır. Örneğin sigara, diskin beslenmesini bozar ve yıpranmayı öne çeker. Ayrıca fazla kilo, her adımda bel omurlarına binen yükü artırır. Disk yıpranmasının nedenlerini disk dejenerasyonu sayfamızda ayrıca anlattık.

• Yaş: Diskler 30’lu yaşlardan itibaren su kaybeder ve esnekliğini yitirir. MR’da bu süreç çoğu zaman diskte bombeleşme olarak görünür.
• Uzun süre oturma: Özellikle araç kullanan ve masa başı çalışan kişilerde disk basıncı yükselir.
• Ağır kaldırma: Dizler bükülmeden, belden eğilerek yapılan kaldırma en riskli harekettir.
• Diyabet: Sinirleri hassaslaştırır, dolayısıyla aynı bası daha fazla şikayet yaratır.
• Aile öyküsü: Disk yapısının zayıflığı bazı ailelerde daha sık görülür.

Siyatik Belirtileri Nelerdir?

Siyatiğin temel belirtisi, kalçadan başlayıp uyluğun arkasından bacağa ve ayağa inen, genellikle tek taraflı ağrıdır. Buna ek olarak bacakta uyuşma, karıncalanma ve bazen güçsüzlük gelişir. Ağrının şiddeti hafif sızıdan yürümeyi engelleyen keskin bir sancıya kadar değişir.

• Yayılan ağrı: Kalça, uyluk arkası, baldır ve ayak boyunca iner.
• Uyuşma ve karıncalanma: Çoğunlukla ayak sırtında, ayak tabanında ya da parmaklarda hissedilir.
• Yanma hissi: Özellikle gece ve uzun oturmadan sonra belirginleşir.
• Güçsüzlük: Ayak ucuna ya da topuğa basmakta zorlanma şeklinde ortaya çıkar.
• Öksürük ve hapşırıkla artış: Karın içi basınç artınca sinir kökü daha çok gerilir.
• Tek taraflı tutulum: Siyatik genellikle tek bacağı etkiler; iki bacak birden tutulursa daha dikkatli değerlendirme gerekir.

Siyatik Ağrısı Bacağın Neresine Vurur?

Ağrının ve uyuşmanın bacaktaki yeri, sıkışan sinir kökünü büyük ölçüde ele verir. Çünkü her kök bacağın farklı bir şeridini besler. Aşağıdaki tablo, en sık sıkışan üç kökün tipik bulgularını karşılaştırır ve muayenenin mantığını gösterir.

Özellikle L5 kökü ciddi sıkışırsa hasta ayağını yukarı kaldıramaz ve ayak yere sürtünür. Hekimler bu tabloya düşük ayak der ve durum zaman kaybetmeden değerlendirme gerektirir. Düşük ayağın bel dışındaki nedenlerini düşük ayak sayfasında anlattık.

Siyatik Hangi Durumlarla Karışır?

Bacağa vuran her ağrı siyatik değildir; kalça eklemi, damar hastalığı ve sinir hasarı da benzer şikayet yaratır. Dolayısıyla doğru tanı, gereksiz tedaviyi ve gereksiz ameliyatı önler. Aşağıdaki tablo en sık karışan durumları karşılaştırır.

Nitekim ileri yaştaki hastalarda damar darlığı ile dar kanal sık karışır. Bu yüzden hekim ağrının duruşla mı yoksa yürüme mesafesiyle mi ilişkili olduğunu dikkatle sorgular. Örneğin alışveriş arabasına yaslanınca rahatlayan bacak ağrısı daha çok dar kanalı düşündürür.

Hekim Siyatiğin Tanısını Nasıl Koyar?

Hekim siyatiğin tanısını öncelikle hastanın anlattıkları ve nörolojik muayeneyle koyar; görüntüleme ise nedeni gösterir ve tedaviyi planlamaya yarar. Ayrıca ilk altı haftada alarm bulgusu yoksa hekim çoğu zaman hemen MR istemez. Çünkü bu dönemde hastaların büyük kısmı kendiliğinden düzelir.

• Nörolojik muayene: Hekim kas gücünü, duyuyu ve refleksleri kök kök değerlendirir.
• Düz bacak kaldırma testi: Sırtüstü yatan hastanın bacağını kaldırınca ağrının bacağa inmesi, kök gerginliğini gösterir.
• Bel MR’ı: Fıtığı, dar kanalı, kisti ve sinir köküne olan basıyı en iyi gösteren tetkiktir.
• Bel grafisi: Özellikle bel kaymasını ve eğilip doğrulurken omurdaki hareketliliği gösterir.
• EMG: Sinir hasarının derecesini ölçer ve sorunun bel kökünde mi yoksa bacaktaki sinirde mi olduğunu ayırır.
• Kan testleri: Ateş ya da kilo kaybı varsa enfeksiyon ve iltihap belirteçlerine bakılır.

Önemli bir nokta şudur: MR’da görülen her fıtık şikayetin nedeni değildir. Örneğin şikayeti olmayan orta yaşlı kişilerin önemli bir kısmının MR’ında da disk taşması bulunur. Bu yüzden karar, MR bulgusunun muayene ile örtüşmesine dayanır.

Siyatik Ağrısı Kendiliğinden Geçer mi?

Evet, siyatik hastalarının büyük çoğunluğunda ağrı 6 ila 12 hafta içinde belirgin olarak azalır. Çünkü vücut, sinir köküne taşan disk parçasını zamanla küçültür ve kökteki iltihap geriler. Özellikle büyük ve dışarı taşmış fıtıklarda bu küçülme şaşırtıcı ölçüde hızlıdır.

Ancak bekleme döneminin güvenli olması, alarm bulgularının olmamasına bağlıdır. Dolayısıyla hastanın hangi gelişmenin normal, hangisinin tehlikeli olduğunu bilmesi gerekir. Aşağıdaki tablo bu ayrımı zamana göre özetler.

Siyatik Tedavisinde Hangi Seçenekler Var?

Siyatik tedavisi basamaklıdır; hekim önce en az girişimsel yöntemle başlar ve ancak yanıt alınmazsa bir sonraki basamağa geçer. Bu nedenle ilk hedef ağrıyı kontrol ederek hastayı hareketli tutmaktır. Ayrıca hekimler eskiden sık verilen uzun yatak istirahatini artık önermez.

Ameliyatsız seçeneklerin ayrıntılarını ve hangi hastada ne kadar süre denenmesi gerektiğini ameliyatsız bel fıtığı tedavisi sayfasında anlattık. Bununla birlikte enjeksiyonun etkisi çoğunlukla geçicidir. Dolayısıyla enjeksiyon, vücudun fıtığı küçültmesi için zaman kazandıran bir köprü gibi düşünülmelidir.

Siyatik Ağrısı İçin Evde Neler Yapmalısınız?

Evde yapılan doğru uygulamalar, ilk haftaların en güçlü tedavisidir. Örneğin kısa ve sık yürüyüşler kan akışını artırır ve kökün iyileşmesine yardımcı olur. Buna karşın uzun süre koltukta oturmak ağrıyı genellikle artırır.

• Hareketli kalın: Gün içinde 10 ila 15 dakikalık yürüyüşleri birkaç kez tekrarlayın.
• Uyku pozisyonu: Yan yatıp dizlerin arasına yastık koymak kökün gerginliğini azaltır.
• Oturma süresi: Yarım saatte bir kalkıp birkaç dakika dolaşın.
• Sıcak ve soğuk: İlk günlerde soğuk, sonrasında sıcak uygulama kası gevşetir.
• Kaçınılacaklar: Ağır kaldırma, belden eğilerek uzanma ve ani dönme hareketlerinden uzak durun.

Ancak internetteki her egzersiz herkese uygun değildir. Örneğin bazı germe hareketleri akut dönemde kökü daha da gerer. Bu yüzden egzersiz programını hekim ya da fizyoterapistle birlikte belirlemek en güvenli yoldur.

Siyatikte Ne Zaman Ameliyat Gerekir?

Siyatikte ameliyat, ilerleyen kas güçsüzlüğü, idrar ya da dışkı kontrolünde bozulma veya 6 ila 12 haftalık doğru tedaviye rağmen hayatı kısıtlayan ağrı varsa gündeme gelir. Başka bir deyişle ameliyat ilk seçenek değildir. Ancak doğru hastada ameliyatı geciktirmek de kalıcı sinir hasarına yol açar.

İdrar ve dışkı kontrolünün bozulduğu tablo kauda ekuina sendromu adını alır ve gerçek bir acildir. Bu durumda beklemek, kalıcı mesane ve cinsel işlev kaybına yol açar. Dolayısıyla bu belirtilerde en yakın acil servise hemen başvurmak gerekir.

Siyatik Ameliyatında Cerrah Ne Yapar?

Ameliyatın türünü siyatiğin nedeni belirler. Örneğin fıtık kaynaklı siyatikte en sık yapılan işlem mikrodiskektomidir. Cerrah küçük bir kesiden mikroskop altında girer ve yalnızca kökü sıkıştıran disk parçasını çıkarır.

Buna karşın dar kanalda cerrah, kanalı daraltan kemik ve kalınlaşmış bağ dokusunu temizler. Bel kaymasında ise genellikle omurlar vidalarla sabitlenir. Mikrocerrahi yöntemin basamaklarını ve iyileşme takvimini bel fıtığı ameliyatı sayfasında ayrıntılı olarak anlattık.

Prof. Dr. Serdar Baki Albayrak, ameliyat kararını MR bulgusunun muayene ile örtüşmesine ve hastanın şikayetinin seyrine göre verir. Böylece ameliyattan en çok fayda görecek hastayı belirler. Nitekim doğru hastada bacak ağrısı çoğu zaman ameliyatın hemen ardından belirgin olarak azalır.

Siyatik Ameliyatından Sonra Ne Beklenir?

Mikrodiskektomiden sonra hastaların çoğu aynı gün ya da ertesi gün yürür ve kısa süre içinde evine döner. Genellikle bacak ağrısı ilk günlerde belirgin olarak azalır. Ancak uyuşma ve karıncalanma haftalar, bazen aylar içinde yavaş yavaş düzelir.

Özellikle güçsüzlüğün düzelmesi, sinirin ne kadar süre sıkışık kaldığına bağlıdır. Bu yüzden güçsüzlüğü olan hastada zamanlama sonucu doğrudan etkiler. Ayrıca masa başı çalışanlar çoğunlukla iki ila dört hafta içinde işine döner.

Yeniden fıtıklaşma, ameliyat olan hastaların küçük bir bölümünde gelişir. Bu riski azaltmak için ilk haftalarda ağır kaldırmaktan kaçınmak ve gövde kaslarını güçlendirmek önemlidir. Bunun yanı sıra sigarayı bırakmak disk iyileşmesini belirgin olarak destekler.

Siyatiği Önlemek Mümkün mü?

Siyatiği tamamen önlemek her zaman mümkün değildir; ancak doğru alışkanlıklar ilk atağı da tekrarları da azaltır. Çünkü disk sağlığı büyük ölçüde gövde kaslarının desteğine ve bele binen yüke bağlıdır. Örneğin düzenli yürüyüş ve yüzme, omurgayı en az zorlayan egzersizlerdir.

• Yük kaldırırken dizleri bükün ve yükü vücudunuza yakın tutun.
• Uzun oturmayı bölün ve bel desteği olan bir sandalye kullanın.
• İdeal kiloya yaklaşın, çünkü her fazla kilo bel omurlarına ek yük bindirir.
• Sigarayı bırakın, böylece diskin beslenmesi iyileşir.
• Karın ve sırt kaslarını haftada birkaç gün düzenli olarak çalıştırın.

Omurgada kuyruk sokumu çevresinde oturunca artan ağrı ise bazen Tarlov kisti gibi daha az bilinen bir nedene bağlıdır. Dolayısıyla tipik seyir göstermeyen siyatikte nedenin mutlaka araştırılması gerekir.

Siyatik Hakkında Sık Sorulan Sorular

Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve tanı ya da tedavi yerine geçmez. Kesin tanı ile tedavi planı için mutlaka bir beyin ve sinir cerrahisi uzmanına başvurun. İdrar ya da dışkı kontrolünde bozulma, eyer bölgesinde uyuşma ya da hızla artan bacak güçsüzlüğü gelişirse beklemeden 112’yi arayın.